Denizlerdeki Ormanlar: Mercanlar Koruma Altında

Türkiye denizlerinde yaşayan siyah ve taş mercanlar, pek çok canlı türüne ev sahipliği yaparak deniz yaşamının devamlılığı için kritik bir rol oynuyor. Bu değerli canlılar, iklim değişikliği, kirlilik, hedef dışı avcılık, süs eşyası olarak kullanım ve akvaryumlarda sergilenme gibi insan kaynaklı tehditlerle karşı karşıya.

On binlerce yıldır denizlerin derinliklerinde yaşayan mercanlar, denizlerin hafızası olarak nitelendiriliyor. Mercan resiflerini oluşturan taş mercanlar, denizlerin ormanları gibi işlev görerek deniz yaşamının %25'ine ev sahipliği yapıyor. Bu mercanlar, binlerce balık ve deniz canlısı için barınma, üreme ve beslenme alanı sağlıyor. Tıpkı deniz çayırları gibi, birçok omurgasız türünü de içinde barındıran mercanlar, derin deniz ekosistemlerinin iskeletini oluşturarak küçük canlılara tutunma ve saklanma imkanı tanıyor ve böylece bazı türlerin biyolojik çeşitliliğinin korunmasında önemli bir rol üstleniyor.

Türk Deniz Araştırmaları Vakfı’nın (TÜDAV) araştırmalarına göre, mercanlar denizlerin karbon döngüsüne katkı sağlıyor ve aynı zamanda binlerce yıllık doğal birikimin taşıyıcısı görevini görüyor.

Türkiye İş Bankası ve TÜDAV, 2023 yılında başlattıkları 'Denizlerin Geleceği: Deniz Çayırları' projesinin devamı olarak, siyah ve taş mercan türlerinin yaşam alanları ve popülasyonlarını korumaya yönelik 'Denizlerin Ormanı Mercanlar' adlı yeni bir proje hayata geçirdi.

'Dünya bizim, gelecek bizim' yaklaşımıyla yürütülen proje, Marmara Denizi ve Kuzey Ege'deki Marmara Adası, Gökçeada ve Bozcaada çevresinde bulunan endemik siyah mercan (Savalia savaglia) ve taş mercan (Cladocora caespitosa) türlerinin korunmasını hedefliyor.

Üç yıl sürecek proje kapsamında, mercan popülasyonlarının yayılım alanları uzaktan kumandalı (ROV) ve taramalı sonar desteğiyle haritalandırılarak bilimsel bir altyapı oluşturulacak.

İklim değişikliğinin bu türler üzerindeki etkileri yıllar içinde karşılaştırmalı olarak izlenecek.

Ölü mercan örnekleri üzerinde yapılacak analizlerle iklimsel değişimlerin mercanlar üzerindeki etkileri bilimsel olarak belgelenecek.

Mercanların doğal yaşam alanlarının korunması için çalışmalar yürütülecek.

Hayalet ağlar nedeniyle tehdit altında olan siyah mercanların yoğunlukla bulunduğu bölgelerde temizlik çalışmaları yapılacak.

Trol avcılığının mercan ekosistemlerine verdiği zararların tespiti için envanter çalışması yürütülecek.

Proje kapsamında, yasa dışı avlanan mercanların akvaryumlara satışını engellemek için balıkçılarla görüşülerek iş birliği yapılacak ve farkındalık oluşturulacak.

Proje ayrıca İstanbul, Tekirdağ, Çanakkale, Bursa ve Balıkesir'deki okullarda öğrencilere yönelik seminerler düzenlemeyi planlıyor. Bu adımlarla mercanların doğal ortamlarında korunması ve gelecek nesillere aktarılması amaçlanıyor.

İş Bankası Genel Müdür Yardımcısı ve Sürdürülebilirlik Lideri İzlem Erdem, 'Denizlerin Ormanları; Mercanlar' projesinin tanıtımında, sürdürülebilirlik alanında somut adımlar atılması gerektiğini belirtti. Denizlerin ekolojik dengedeki rolünün giderek daha görünür hale geldiğini vurgulayan Erdem, kaynakların verimli kullanılmasının gelecek nesiller için önemli olduğunu ifade etti.

Erdem, sürdürülebilirlik alanında kuruluş misyonları gereği daha fazla sorumluluk hissettiklerini ve finansmanın doğru yerlerde kullanılması gerektiğini söyledi. Küresel iklim değişikliğinin risklerinin farkında olduklarını ve bu sorunların çözümü için daha fazla inisiyatif aldıklarını belirten Erdem, iyi bir kurumsal vatandaş olmak ve üzerlerine düşen görevleri yerine getirmek istediklerini dile getirdi.

İzlem Erdem, tüm faaliyetlerinde doğru paydaşlarla bir araya gelmeye önem verdiklerini ve TÜDAV'ın denizlerin korunması konusunda aynı hedeflere sahip oldukları bir kurum olduğunu ifade etti.

Erdem, denizler konusunda asıl farkındalığın 2021'deki müsilajla başladığını ve TÜDAV ile işbirliklerinin 2022'deki 3. Marmara Sempozyumu ile devam ettiğini anlattı. 2023 yılında 'Denizlerin Geleceği: Deniz Çayırları' projesini hayata geçirdiklerini ve bu projeyle deniz çayırlarının bulunduğu yerlerin işaretlendiğini ve veri toplama süreçlerinin devam ettiğini belirtti.

Erdem, Akdeniz Havzası'nın ikinci büyük ekosisteminin mercanlar olduğunu ve bu nedenle yeni projeyi başlattıklarını söyledi. Amaçlarının ekosistemi canlı tutmak, doğru veri akışını sağlamak ve bu verilerle başka projeler hayata geçirmek olduğunu ifade eden Erdem, bu tür projelerin tek bir kurumun değil, herkesin ortak çabasıyla başarılı olabileceğini vurguladı. Projenin hedeflerinden birinin çevre illerde bilinçlendirme ve eğitim faaliyetleri yürütmek olduğunu ekledi.

TÜDAV Başkanı Prof. Dr. Bayram Öztürk, deniz çayırlarından sonra Akdeniz'in en önemli ikinci ekosistemi olan ve 400'den fazla canlı türüne ev sahipliği yapan taş mercanların ve siyah mercanların, balıkçılık ağları nedeniyle yerinden oynatılarak ölümlerine neden olunduğunu belirtti.

Prof. Dr. Öztürk, taş mercanlarda yaşanan beyazlaşmanın, barındırdığı türlerin kaybına yol açarak önemli bir biyolojik çeşitlilik tehdidi oluşturduğuna dikkat çekti.

Özellikle son 50 yılda Akdeniz'de deniz suyu sıcaklıklarının ortalama 1,5°C, Kuzey Ege'de ise 1,6°C arttığını söyleyen Öztürk, taş mercanların durumunu izlemenin deniz ekosistemlerinin geleceği için kritik olduğunu vurguladı. Taş mercanların yalnızca iklim değişikliği değil, aynı zamanda insan kaynaklı tehditlerle de karşı karşıya olduğunu belirten Öztürk, vakfın balıkçı kooperatifleriyle iş birliği yaparak bu türün korunması için çalışmalar yürüttüğünü ekledi.

Fosil niteliği taşıyan bu türlerin Akdeniz'de en az on bin yıllık bir geçmişe sahip olduğunu aktaran Öztürk, yılda sadece 2 ila 5 milimetre büyüyebilen taş mercanların yavaş gelişimleri nedeniyle çok hassas olduğunu söyledi. Uluslararası Doğayı Koruma Birliği'nin (IUCN) Kırmızı Listesi'nde yer alan bu türün, 2022 yılında Türkiye'de yasal koruma altına alındığını belirten Öztürk, yeni projeyle mercanları koruyarak deniz ekosisteminin sürdürülebilirliğine katkı sağlamayı hedeflediklerini ifade etti.