Zerzevan Kalesi'nde Bin Sekiz Yüz Yıllık Su Dağıtım Sistemi Keşfedildi

Çınar ilçesine 13 kilometre uzaklıktaki Demirölçek Mahallesi yakınlarında, 124 metre yükseklikteki kayalık bir tepede bulunan ve askeri yerleşimde dünyada tespit edilen son Mithras Tapınağı'nın ortaya çıkarıldığı kale, bilimsel kazılarla tarihi aydınlatıyor.

2020 yılında UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne dahil edilen ve kentin önemli turizm değerlerinden biri olan kalede arkeolojik kazılar devam ederken, yerli ve yabancı ziyaretçiler de ağırlanıyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Valilik, Çınar Kaymakamlığı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Diyarbakır Müzesi Müdürlüğü, Dicle Üniversitesi, Karacadağ Kalkınma Ajansı, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Türkiye İş Kurumu ve Safir Tuz'un katkılarıyla 2014 yılında başlatılan kazılar yıl boyunca sürüyor.

Kale ve çevresindeki 1000 dönümlük alanda bugüne kadar 15 metre yüksekliğinde ve 1200 metre uzunluğunda sur kalıntısı, 21 metre yüksekliğinde gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim binası, konutlar, tahıl ve silah depoları, kaya mezarları, su kanalları, 63 su sarnıcı, yer altı kilisesi, 400 kişilik yer altı sığınağı, konutlar, gizli geçitler, milattan sonra 4. yüzyılda Hristiyanlığın benimsenmesiyle önemini kaybeden dönemin Mithras dinine ait yer altı tapınağı ve Mithras Tapınağı'na gizli dini tören ve ayinler için gelen davetlilerin konakladığı alan ile birçok eser keşfedildi.

Bu yıl restorasyon çalışmalarına başlanan kaledeki kazılarda son olarak 1800 yıllık su dağıtım sistemi gün yüzüne çıkarıldı.

Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, 3 bin yıllık Zerzevan Kalesi'nin askeri bir yerleşim alanı olduğunu ve Asur döneminden itibaren burada sürekli yerleşimin bulunduğunu belirtti.

Coşkun, kalede 2014 yılında başlayan ve devam eden kazıların Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın "Geleceğe Miras Projesi" kapsamında kapsamlı bir şekilde yürütüldüğünü ve çalışmaların özellikle sarnıçlar ile su sistemi üzerinde yoğunlaştığını vurguladı.

Coşkun, kalede Roma'nın büyük bir mühendislik harikası olan bir su sistemi bulunduğunu ifade etti. Şu ana kadar surların dışında su kanalları tespit edildi. Kalede 63 su sarnıcı mevcut. Bunların en büyüğü tonozlu sarnıç olup tek başına 4 bin ton su alabiliyor. Kaleye, şu anda kurumuş olan 3 farklı kaynaktan 8,5 kilometrelik kemer ve kanallar aracılığıyla büyük sarnıçlara su getiriliyor. Kaledeki su dağıtım sistemi uzun süredir merak ediliyordu. Kalede ilk kez su dağıtım sisteminin önemli bir örneği görüldü. Su, kanallarla önce tonozlu sarnıçlara, oradan da yeni keşfedilen su dağıtım sistemi kanalıyla kaledeki diğer yapılara, konutlara ve Mithras Tapınağı'na ulaşıyor. Bu sayede kaledeki su sistemi ilk kez keşfedildi.

Keşfedilen su dağıtım sisteminde pişmiş topraktan yapılmış su borusu kalıntısı da bulunduğunu anlatan Coşkun, bunun o dönemde basınç sisteminin kullanıldığını göstermesi açısından önemli olduğunu belirtti.

Coşkun, suyun bu borular sayesinde basınçla yüksek seviyelere çıkarıldığını ve bu şekilde suyun tüm alana dağıtıldığını söyledi. Tonozlu sarnıçta küçük bir şelale sistemi oluşturulmuş, daha sonra ise kanala bağlantı kurulmuş. Hem de künk sistemi kullanılarak suyun basınçla yukarı seviyelere çıkarılıp diğer alanlara dağıtımı sağlanmış.

Kalede su mimarisine ilişkin önemli verilere ulaşılan dağıtım sisteminde matara parçaları bulunduğunu dile getiren Coşkun, bunun, askerlerin ve burada yaşayan sivillerin suyu yanlarında taşımaları açısından önemli bir buluntu olduğunu belirtti.

Prof. Dr. Coşkun, kaledeki su sarnıçlarında on binlerce ton su depolandığını kaydetti. Yerleşik nüfusun 1600 kişi olduğunu ve hesaplamalara göre on binlerce kişinin bir yıl boyunca kaleden çıkmadan ihtiyacını karşılayacak kadar suyun depolandığını söyledi. Kalede büyük bir yer üstü şehri bulunmasına rağmen, daha büyüğünün yerin altında olduğu belirtildi. Kuşatma sırasında 1600 kişi olan nüfusun, çevredeki halkın sığınmasıyla oldukça arttığı ifade edildi. Yerin altında büyük yerleşim birimleri bulunduğu ve bu nedenle kalenin yer altında da devasa su depolarına sahip olduğu belirtildi. Zerzevan Kalesi'nde ortaya çıkarılan 1800 yıllık su dağıtım sistemi, Roma İmparatorluğu'ndaki mühendislik ve mimari gelişmeleri günümüze ulaştırması açısından oldukça önemli.

Askeri yerleşim olan Zerzevan Kalesi, antik yol güzergahında, 124 metre yükseklikteki kayalık bir tepede, Amida ile Dara arasında stratejik bir noktada yer alıyor.

Konumu itibarıyla tüm vadiye hakim olan, antik ticaret yolu üzerinde geniş bir alanı kontrol altında tutan Roma sınır garnizonu olan kale, Romalılar ve Sasaniler arasında büyük mücadelelere sahne oldu.

Zerzevan Kalesi'nin tarihi Asur dönemine kadar uzanıyor. Kalede Roma döneminde milattan sonra 3. yüzyılda asıl askeri yerleşim inşa edildi ve 639 yılına, yani İslam ordularının fethine kadar kesintisiz olarak kullanıldı.

Yerleşimin surları ve yapıları Anastasios (milattan sonra 491-518) ve Justinianos (milattan sonra 527-565) dönemlerinde onarılarak, bazıları ise yeniden inşa edilerek mevcut haline getirildi.