Türkiye'nin ilk kadın oyma gravür sanatçısı Aliye Berger

Türkiye'nin ilk kadın gravür sanatçılarından ressam Aliye Berger, vefatının 51. yıl dönümünde anılıyor.

1903 yılında İstanbul Büyükada'da dünyaya gelen Berger'in babası fotoğraf sanatçısı Mehmet Şakir Paşa, annesi ise Sare İsmet'ti.

Usta sanatçının ailesi, İstanbul'un bilinen ve köklü ailelerinden biriydi. Babası Girit ve Atina'da sefirlik ve valilik yapmış Mehmet Şakir Paşa, annesi Giritli Sare İsmet Hanım'dı. Amcası Abdülhamit devri sadrazamı Cevad Şakir Paşa, dedesi ise Şura-yı Askeri Dairesi Reisi Miralay Mustafa Asım Bey'di.

Ressam Fahrelnisa Zeid'in ablası, 'Halikarnas Balıkçısı' olarak tanınan Cevat Şakir Kabaağaçlı'nın ise abisi olan Aliye Berger'in diğer ablaları Hakkiye ve Ayşe Suad olarak biliniyor.

Eğitimine 1909-1912 yılları arasında Büyükada mahalle mektebinde başlayan Berger, daha sonra Notre Dame de Sion'a devam etti. I. Dünya Savaşı nedeniyle okul kapanınca, Fransızca öğrenim veren Madame Braggiotti'nin okuluna geçerek burada resim ve müzik dersleri aldı.

17 yaşında Fransız Büyükelçiliği'nde girdiği sınavla eğitimini tamamlayan Aliye Berger, gençlik yıllarında Voltaire, August Strindberg, Henrik Ibsen ve Dostoyevski gibi yazarlardan etkilenerek yazar olmayı arzu ediyordu.

Sanata olan ilgisinin, babasının kitaplarını karıştırırken, ağabeyinin İtalya'dan getirdiği resimleri görmesiyle ve ablasının boyalarını taşımasıyla başladığını belirtir.

Sanatın her dalını 'güzellik' olarak tanımlayan ressam, ilk eserini 17 yaşında tamamladı. Uzun süre resim ve piyano dersleri alan Berger, 1924'te Türkiye'de bulunan Macar keman virtüözü ve pedagog Karl Berger'den müzik eğitimi aldı.

1935'ten 1939'a kadar Berlin ve Paris'te kardeşi Fahrelnisa Zeid'in yanında kalarak sanat akımlarını takip etti. Macaristan ayaklanması sonrası Türkiye'ye sığınan hocası Karl Berger ile 1947'de evlenen sanatçı, eşini altı ay sonra kalp krizi nedeniyle kaybettikten sonra gravür sanatına yöneldi.

Avrupa'ya giderek heykel dersleri alan Aliye Berger, Londra'da üç yıl boyunca John Buckland Wright'ın atölyesinde gravür tekniği üzerine yoğun çalışmalar yaptı.

1951'de 140 gravür eseriyle Türkiye'ye dönen Berger, İstanbul Fransız Konsolosluğu'nda ilk kişisel sergisini açtı. Geniş sanat çevrelerince tanınması ise 1954'te Yapı Kredi Bankası'nın düzenlediği yarışmada 'Güneşin Doğuşu' adlı tablosuyla birinci seçilmesiyle oldu.

Aliye Berger, desen ve yağlı boya çalışmalarının yanı sıra çoğunlukla oyma baskı tekniğinde, siyah-beyazın ara tonlarını kullanarak eserler üretti.

Dışavurumcu oyma baskılarıyla bilinen Berger, sonraki yıllarda gravürü yaygınlaştırmak amacıyla bu teknikle yılbaşı kartları yaptı. Gravür kazma sürecinde hayatındaki acıları, sevinçleri, anıları ve yaşam kesitlerini yansıtmayı amaçladı.

1955'te katıldığı Tahran Bienali'nde ikincilik ödülü kazanan sanatçı, İstanbul, Ankara, Londra, Paris, Viyana, Ravalpindi ve İslamabad'da kişisel sergiler açtı. 1951-1972 yılları arasında yurt içinde ve dışında birçok karma sergiye de katıldı.

Zımpara kağıdı, kasap kağıdı ve tülbent gibi malzemeler kullanan Berger, günlük yaşamın kalıplarını ve İstanbul'un farklı köşelerini bazen gerçekçi, bazen fantastik bir üslupla, kendine özgü bir lirizm ve dışavurumculukla eserlerine yansıttı.

Gravürlerini 'renkli gören, yaşamayı en büyük coşku ve aşk olarak kabul eden bir anlayışın ürünleridir' diye tanımlayan Aliye Berger'in eserleri, İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, Viyana Albertina Müzesi ve özel koleksiyonlarda yer alıyor.

Ferit Edgü, Füreya Koral arşivindeki gravür kalıplarını tekrar bastırarak Aliye Berger'in gravürlerinin yaygınlaşmasına önemli katkıda bulundu.

Son sergisini 1972 yılında İstanbul Taksim Galerisi'nde açan sanatçı, sergiyi Ankara'ya taşıdı. Aliye Berger, 9 Ağustos 1974'te, doğup büyüdüğü ve çok sevdiği Büyükada'da vefat etti.

'Aşkla yaşadım. Ölümler bile öldüremedi bendeki aşkı. Coşkuyla, aşkla ve sevgiyle yarattım ne yarattımsa. Yapıtlarıma çocuklarım diyemem. Yaptıklarım yaşadıklarımın ta kendisi oldu' diyen sanatçının vefatının ardından, 1975'te İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi salonlarında geniş bir retrospektif sergisi düzenlendi.