Türk ve Moğol Konargöçer Toplumların Kurganları Ortaya Çıkarılıyor

İlteriş Vakfı'nın ana sponsorluğunu üstlendiği çalışmalar kapsamında Moğolistan'ın Tuv ili Altanbulag ilçesine bağlı Şovh Uul Dağı ve Tuul Irmağı havzasında yer alan Orta Çağ dönemi konargöçerlerine ait mezar ve anıt alanlarındaki arkeolojik kazıların bu yıl bitirilmesi planlanıyor.

Arhangay şehrinde Uygur Kağanı Moyen Çor'un anıt alanının yanındaki Bor Ovoo tepesinde, Tunç Çağı'ndan 13. yüzyıla kadar farklı dönemlere tarihlendirilebilen 5 kurgan (yapay mezar tepesi) kazılıyor.

Kazıların Türkiye tarafındaki yürütücüleri arasında İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kürşat Yıldırım, Doç. Dr. Elvin Yıldırım, araştırmacı Dr. Ferhat Çiftçi ve Şeyma Sapma bulunuyor. Moğolistan tarafından yürütücüleri ise Doç. Dr. Ulziibayar Sodnom, Prof. Dr. Erdene Myagmar ve araştırmacı Tsenguun Ganbold'dan oluşuyor.

Kazı Başkanı Prof. Dr. Kürşat Yıldırım, çalışmaların Moğolistan Devlet Üniversitesi arkeoloji, tarih ve antropoloji bölümündeki bilim insanlarıyla birlikte yürütüldüğünü ifade etti.

Bor Ovoo'da kurganların bulunduğu tepenin kutsal bir yer olarak kabul edildiğini belirten Yıldırım, Bor Ovoo'nun 747-759 yılları arasında hüküm süren Uygur Kağanı Moyen Çor'un yazıtının bulunduğu anıt alanının hemen yanındaki kutsal bir tepe olması nedeniyle kadim devirlerden beri konargöçerlerin buraya gelip dini törenler düzenledikleri anlaşıldığını dile getirdi. Yıldırım, burada milattan önce 2 bin yılından başlayarak milattan sonra 13. yüzyıla kadar tarihlendirilen kurganlar/mezarlar bulunduğunu, bunların az bir kısmının tamamen anıtsal olarak yaptırıldığı ve atalar kültü çerçevesinde törensel mahiyette olduğu gözlemlendiğini, bu nedenle buranın eski bozkır sahasındaki kült alanlarından biri olduğunu kaydetti.

Yıldırım, "Bor" kelimesinin Moğolcada kahverengi, "Ovoo"nun ise Moğol ve Türk kültürlerinde kutsallık atfedilen yığılı taşlar anlamına geldiğini belirtti.

Bor Ovoo tepesinin kutsal kabul edilmesinin iki sebebi olduğunu aktaran Yıldırım, kutsal Ötüken'de göğe yakın bir noktada, yaklaşık 3 bin 200 yıl boyunca insanların buraya ölülerini gömdüklerini, bu kişilerin devlette ve toplumda önde gelen insanlar olduğunu söyledi. Yıldırım, atalar kültü çerçevesinde burada yılın belli zamanlarında törenler yapıldığının açık olduğunu, çünkü tarih kaynaklarının Türklerin bu gelenekleri hakkında bilgiler verdiğini ve dolayısıyla buranın kutsal bir tepe olduğunu ifade etti. İkinci olarak bugün dahi bu tepenin bölgedeki Moğollar tarafından kutsal kabul edildiğini ve insanların buraya saygı gösterdiğini vurgulayan Yıldırım, Moğol devletinden alınan kazı iznine rağmen bazı yerel halkın gelip belgeyi görmek istediğini ve neden kazı yapıldığını sorduğunu, onlara göre bu tepede herhangi bir faaliyet olmaması gerektiğini dile getirdi.

Bor Ovoo'da ilk hedef olarak 5 mezarın mimari planını çıkarmayı amaçladıklarını belirten Yıldırım, sonrasında elde edilen insan ve hayvan kemiklerinin laboratuvar incelemesinin tamamlanacağını aktardı.

Kürşat Yıldırım, Şovh Uul kazısında da bu yıl mezar odasını açarak, kazıyı tamamlamayı umduklarını dile getirdi.

Bor Ovoo'daki mezar kazılarına ilişkin Yıldırım, konargöçerlerin günlük hayatta kullandığı tunç, demir malzemeler ile çeşitli çanak çömlek parçalarına ulaşmayı hedeflediklerini ancak bunun duyurusunu bilimsel raporlarla yapacaklarını belirtti. Yıldırım, eski Türklerin kültür tarihinde bu malzemelerin bir bütünlük ve devamlılık arz ettiğini ve bu yüzden Türk kültüründe bir devamlılık olduğunu ifade etti.

Kazılan kurganlarda rastlanacak olası eserlerin ya da mezar tiplerinin, Türk ve Moğol toplumlarının ölü gömme gelenekleri hakkında önemli karşılaştırmalı bilgiler sunabildiğine dikkat çeken Yıldırım, özellikle bu buluntular aracılığıyla Tunç Çağı'ndan Orta Çağ'a uzanan süreçte ölü gömme pratiklerinde kültürel süreklilik olup olmadığının tespit edilebileceğini belirtti. Ayrıca, kurganlardaki anıtsal mimarinin ölülere atfedilen sosyal statüyle ilişkisi ve bunun ölü gömme pratiklerine nasıl yansıdığının da analiz edilebileceğini söyleyen Yıldırım, bu verilerin bozkır toplumlarının kendi içindeki değişimlerin yanı sıra Sibirya ve İç Asya'daki diğer konargöçer ya da yerleşik kültürlerle olan etkileşimlerine dair ipuçları da sunduğunu dile getirdi. Sonuç olarak, bu tür arkeolojik materyallerin hem kültürlerarası benzerlikleri hem de bölgesel özgünlükleri ortaya koyarak Türk ve Moğol ölü gömme geleneklerinin tarihi arka planını daha net şekilde ortaya koyma potansiyeline sahip olduğunu vurguladı.

Yıldırım, kazıların hem Moğol hem de Türk ekiplerinin ortak çalışmasıyla yapılmasının çok önemli olduğunu vurguladı.

Bu bilimsel ortaklığın çok önemli olduğunu çünkü Moğolların güçlü bozkır arkeolojisi geleneğine sahip olduğunu ve bir ekol oluşturduklarını, üstelik sahayı çok iyi bildiklerini değerlendiren Yıldırım, Türkiye'de bozkır arkeolojisi üzerine çalışanların maalesef çok az olduğunu ve yapılan bu kazılarla ülkedeki bilim adamlarını da teşvik etmek istediklerini belirtti. Türkiye'den getirilen araştırmacıların Moğollarla işbirliği yapmasının, onlardan teknikler ve yeni bilgiler öğrenmesinin, ülkedeki bozkır arkeolojisinin gelişimi açısından önemli olduğunu ifade eden Yıldırım, tarih ve kültür görüşleri bakımından kendilerinin de Moğol bilim adamlarına katkılarının ve verdikleri yeni bilgiler olduğunu kaydetti. Her şeyden önce akademik işbirliğinin, ortak yayın ve gelecekte yapılacak başka ortaklıkların ve projelerin olması anlamına geldiğini, bunun ise farklı fikirlerin sentezlenmesi, yeni tarih ve arkeoloji görüşlerinin doğması demek olduğunu sözlerine ekledi.

Kurganlardan çıkarılacak eserlerin Moğol makamlarınca envantere geçirilip koruma altına alınacağını belirten Yıldırım, kazılardan çıkan ve uygun görülenlerin müzelerde sergilendiğini ve bu konuda tamamen Moğol devletinin tasarrufunun söz konusu olduğunu söyledi. Yıldırım, çıkacak buluntunun türü, sayısı, dönemsel ve karakteristik özelliklerinin sergilemede belirleyici olduğunu ve Türkiye'de sergilenmesinin çok zor olduğunu, bu tür arkeolojik eserlerin ülkeden çıkarılıp başka yere götürülüp sergilenmesinin oldukça riskli ve yüksek maliyetli olduğunu ifade etti.

Kürşat Yıldırım, gelecek yılki kazı projelerine dair planlarının olduğunu belirtti.

Yıldırım, Moğolistan'ın eski Türk arkeolojisi için eşsiz bir coğrafya olduğunu, buranın en eski arkeolojik Türk kültürlerinin izini sürmek için büyük bir imkan sunduğunu çünkü milattan önceki çağlardan 9. yüzyıla kadar Hunlardan başlayarak Uygurlara kadar olan devletlerin merkezinin Orhun vadisinde Ötüken'de, yani bu yıl kazı yürütülen yerlerde olduğunu dile getirdi. Moğol meslektaşlarla çok uyumlu ve verimli çalıştıklarını, bunun sonraki projeler için iki tarafı da teşvik ettiğini belirten Yıldırım, bu tür işlerin oldukça maliyetli olduğunu ve sponsor katkıları olmadan yürütülmesinin zor olduğunu vurguladı. Yıldırım, bu vesileyle bu yılki kazıya sponsor olanlara, bilhassa ana sponsorlar İlteriş Vakfı ve Kanca El Aletleri Dövme Çelik ve Makine Sanayi A.Ş'ye teşekkürlerini iletti.

Bor Ovoo kazılarında kurganlardan çıkarılan malzemeler, arkeoloji laboratuvarlarında işlenerek konservasyonları sağlanacak.

İkisi büyük, üçü küçük boyutlardaki mezarların, konargöçer Türk ve Moğol halklarına ait oldukları belirtiliyor. Bu kurganlar ayrıca Türk kültür tarihinde konar-göçerlerin ölü gömme gelenekleri ve mezar yapılarını göstermesi bakımından da ayrı öneme sahip.

Kanca El Aletleri ve Dövme Çelik ve Makine Sanayi A.Ş'nin de sponsor olarak destek sunduğu, iki farklı bölgede yürütülen kazılar neticesinde Türk tarihine ve kültürüne ait önemli bilgilere ulaşılması öngörülüyor.

Yaklaşık 25 kişinin görev aldığı kazı çalışmaları sonucunda elde edilen veriler, Türkçe, Moğolca ve İngilizce olarak bilimsel raporlar ve makalelerle bilim dünyasına ve kamuoyuna duyurulacak.