Boğaziçi Uluslararası Hukuk Konferansı 2025'te savaş sonrası süreçte ceza hukukunun yeri tartışıldı.

Boğaziçi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Ali Emrah Bozbayındır'ın moderatörlüğünü üstlendiği panelde, Leiden Hukuk Fakültesi Uluslararası Ceza Hukuku ve Küresel Adalet Profesörü Carsten Stahn, Northumbria Hukuk Fakültesi Karşılaştırmalı ve Uluslararası Ceza Hukuku ve İslam Hukuku Kürsüsü Başkanı Prof. Muhammed Elewa Badar, Endonezya Gadjah Mada Üniversitesi Uluslararası Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Fajri Matahati Muhammadin ve Hindistan O.P. Jindal Global Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekan Yardımcısı Doç. Dr. Pierpaolo Petrelli konuşma yaptı.

Leiden Hukuk Fakültesi Uluslararası Ceza Hukuku ve Küresel Adalet Profesörü Stahn, konuşmasında sanatın adalet süreçlerindeki önemini vurguladı. Stahn, sanat temelli yöntemlerin geleneksel ceza yargılamalarının sınırlılıklarını aşmada tamamlayıcı bir rol oynadığını ifade etti.

Stahn, sanatın toplumları iyileştirme, hafızayı canlı tutma ve mağdurlarla failler arasında köprü kurma gibi işlevlere sahip olduğunu belirtti. Bu yaklaşımların uluslararası ceza adaleti kurumlarında giderek daha fazla benimsendiğini dile getirdi.

Prof. Stahn, sanatın sadece geçmişle yüzleşmede değil, gelecekte barışın inşasında da önemli bir rol oynayabileceğini ifade etti.

Stahn, mağdurların sanat aracılığıyla seslerini duyurduğunu ve bu yaklaşımın mağdurların tanınması, mağduriyetin sembolik olarak ifade edilmesi ve toplumsal bağların yeniden kurulmasında etkili olduğunu kaydetti.

Stahn, sanatın yalnızca bir iletişim veya dış destek aracı olmadığını vurgulayarak, cezaların sadece bir yaptırım değil, aynı zamanda toplumla yeniden bağ kurmanın bir aracı olabileceğini belirtti.

Northumbria Hukuk Fakültesi Karşılaştırmalı ve Uluslararası Ceza Hukuku ve İslam Hukuku Kürsüsü Başkanı Prof. Badar ise çatışma sonrası adaletin sadece failleri cezalandırmakla sınırlı kalmaması gerektiğini savundu. Badar, mağdurların önceliklerinin çoğunlukla topluma yeniden entegre olmak, travmayla başa çıkmak ve benzer olayların tekrarını önlemek olduğunu ifade etti.

Badar, adaletin mağdur ve toplum için sağlandığını hatırlatarak, adaletin sosyoloji, psikoloji ve antropoloji gibi disiplinlerle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini dile getirdi.

Muhammed Elewa Badar, mağdurların ifadelerinin alındığı mahkeme süreçlerinde psikolojik destek ve eğitim eksikliğinin ikincil bir travmaya yol açabileceğine dikkat çekti. Badar, hakimlerin ve avukatların travma bilinciyle hareket etmeleri gerektiğini vurguladı.

Endonezya Gadjah Mada Üniversitesi Uluslararası Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Muhammadin, Uluslararası Ceza Mahkemesinin (UCM) İslam hukuku gibi farklı hukuk geleneklerine yeterince yer açmadığını ve “kapsayıcılık” iddiasının pratikte karşılık bulmadığını belirtti.

Muhammadin, uluslararası ceza hukukunun Batı merkezli normlar bütünü olmaktan çıkarılması gerektiğini ifade etti. “Akademisyenler tarafından uluslararası hukukun genel olarak çok merkezci olduğuna dair güçlü eleştiriler var. Zengin kültürel, dini geleneklere ve aynı zamanda hukuk sistemlerine, ceza adaletlerine sahip çeşitli diğer medeniyetlerin katkısını gerçekten dikkate almıyorlar” diye ekledi.

Muhammadin, farklı kültür ve anlayışlar göz önüne alınmadan oluşturulan kuralların kapsayıcı olmayacağını belirterek, “Eğer uluslararası bir yasa yapmak istiyorsanız, bunun uluslararası olması gerekir. Her şey ve herkes dahil olmalı” dedi.

Jindal Global Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekan Yardımcısı Doç. Dr. Petrelli ise uluslararası ceza adaletinin savaşlardan kar elde eden şirketleri cezalandırmakta büyük ölçüde yetersiz kaldığını öne sürdü. “Bir şirket savaştan kar elde ettiğinde ama hiçbir mahkeme bunu soruşturmadığında ne olur? Artık basit bir cevabımız var. Tutuklama yok, para cezası yok, mağdurlar için tazminat yok. Bence bu sadece yasal bir başarısızlık değil, adalette bir boşluk” ifadelerini kullandı.

Petrelli, şirketlerin savaş suçlarından ceza almadan sıyrılabilmesinin nedenleri arasında UCM'nin sadece bireyleri yargılaması ve şirketleri kapsamaması, birçok ülkenin şirket suçlarını ya tanımaması ya da yalnızca idari para cezası uygulaması ve BM ile Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) rehber ilkeleri gibi belgelerin hukuki yaptırım gücünün olmamasını örnek gösterdi.

Bu konuya çözüm olarak “Tetikleyici Uygulama Modeli” adını verdiği yeni bir mekanizma öneren Petrelli, bu kapsamda şirketlerin savaşlardan kazanç elde etmesinin özel bir suç olarak tanımlanması, mahkemelerin şirket varlıklarını hızlıca dondurabilmesi ve şirketlere caydırıcı yaptırımlar uygulanması gibi önerilerde bulundu.